Jaun Zuriaren askazia : kronista zaharren lumatik / Julen Arriolabengoa - Arriolabengoa, Julen (Ostiral saila (Alberdania), 2011)
Jaun Zuria Bizkaiko lehen jauna izan omen zen, zenbaiten irudiko. Baina gehienek pertsonaia mitikotzat dute, eta iritzirik zabalduena da bere inguruan ehundutako kondairak kronisten asmakizunak direla. Arturo erregea, Errolan gaztea eta beste hainbat pertsonaia ere gehiago dira literarioak, historikoak baino. Kantu epikoek eta legendek indar handia izan zuten eta historiaren mitoak indartsu zabaldu zituzten munduan zehar. XVI. mendean kronika historikoak izan ziren historia eta mitoa nahasten ibili zirenak. Horietako asko "kronikoi faltsu" izenez dira ezagunak, euren egileak historia aztertu eta ezagutzera ematean oso sinisbera izan zirelako etimologista eta genealogista askoren ahotan zebiltzan ipuinekiko. Benetakoak bailiran jaso zituztelako asmatutako hainbat istorio. Eta hari horretatik tiraka entzun behar izan ditugu hainbat sinplekeria, euskaldunen historia asmazio hutsa dela esate baterako. Baina zein tradizio historiografiko da mito gabea? Zein herrik ez du bere iruditeria historikoa osatu? Zein ziren eta zer egin zuten benetan Cid-ek edo Viriatok? Euskal kronistek ere gizaki arruntak heroi bihurtuz edertu zituzten euren lanak, eta urteetan atzera egitean aurkitutako ilunguneak irudimenaz argiztatu zituzten.